Kritisch blijven, of anders …
Aliens bestaan, de aarde is plat, vaccins leiden tot ziektes, de maanlanding was nep, Hitler overleefde WOII en de wereldheersers zijn overgenomen door reptielen. Zo kan ik nog wel een tijdje doorgaan. Het zijn allemaal conspiracy theories, ook wel complottheorieën genoemd. Dit zijn theorieën die gebaseerd zijn op een gebeurtenis of situatie waarvoor geen werkelijk bewijs bestaat, maar die zo sterk worden geloofd dat ze als waar lijken.
Waarom geloven mensen in complottheorieën?
Complottheorieën ontstaan vaak vanuit de behoefte aan begrip, zekerheid, controle en veiligheid. Mensen hebben vaak de neiging om patronen te zoeken en daaruit conclusies te trekken. Daarnaast spelen ook psychologische en sociale factoren een belangrijke rol bij het geloven in een complottheorie. Het geloof in complottheorieën kan bijdragen aan beter zelfbeeld en een groepsidentiteit. Dit geeft mensen steun, vooral wanneer mensen zich verbonden voelen met een groep die zich afzet tegen de ‘elite’. Ook komen complottheorieën eerder voor bij mensen die zich gemarginaliseerd of bedreigd voelen (Douglas et al., 2019). Wanneer mensen zich buitengesloten voelen of een gevoel van wantrouwen hebben tegenover de overheid of instituties (omdat die hen anders behandelen), kunnen complottheorieën een gevoel van comfort geven, een
manier zijn om frustraties te uiten. Ze kunnen door middel van complottheorieën een alternatieve wereld omarmen waarin ze geaccepteerd worden en zich veilig voelen.
Wat zijn de gevolgen van complottheorieën?
Hebben complottheorieën negatieve gevolgen of valt het allemaal wel mee? Hoewel sommige complottheorieën onschuldig lijken, zijn er ook een aantal die tot schadelijke gevolgen kunnen leiden. Een bekend voorbeeld hiervan zijn de complottheorieën over vaccinaties. Volgens deze theorieën worden vaccinaties bijvoorbeeld gebruikt om afluisterapparatuur in te spuiten of om mensen ziek te maken. Volgens de mensen die in deze complottheorie geloven, is er van alles in de vaccins gespoten om ziektes in te spuiten. Dit wantrouwen leidt ertoe dat mensen zich niet willen laten vaccineren. Als gevolg hiervan daalt de vaccinatiegraad, waardoor de bevolking minder beschermd is tegen besmettelijke ziekten, zoals de mazelen (NOS, 2024). Deze ziektes die met moeite in de samenleving onder controle zijn gebracht, keren daardoor terug en kunnen ernstige gezondheidsproblemen en zelfs sterfte veroorzaken. Daarnaast kunnen complottheorieën ook leiden tot een afname van vertrouwen in gezondheidsinstanties, politiek en de wetenschap. Dit kan resulteren in meer sociale spanningen in de samenleving wat leidt tot meer polarisatie. Complottheorieën kunnen dus negatieve gevolgen hebben op de samenleving als geheel.
Conclusie
Hoewel complottheorieën kunnen voortkomen uit menselijke behoeften zoals veiligheid en begrip, kunnen complottheorieën ook een negatieve invloed hebben op de samenleving zoals een lagere vaccinatiegraad of wantrouwen in de politiek. Het is daarom belangrijk om kritisch te blijven tegenover theorieën en informatie die verteld wordt. Ook is het belangrijk om te kijken hoe we mensen kunnen ondersteunen in hun behoeften, zonder daarbij complottheorieën te gebruiken.
Bronnenlijst
Douglas, K. M., Uscinski, J. E., Sutton, R. M., Cichocka, A., Nefes, T., Ang, C. S., & Deravi,
F. (2019). Understanding conspiracy theories. Political psychology, 40, 3-35.
NOS. (2024, 13 december). Miljoenen voor verhogen vaccinatiegraad in vier grote
steden. https://nos.nl/l/2548151